سپس آن‌گاه كه آتش جنگ شعله‌ور شد ، مىبايست مسلمانان را بىشمار ببينند . از اين رو خداوند مسلمانان را به فرشتگان مدد رساند و شمارشان را فزونى بخشيد و آنان را فرمود كه بجنگند و گردن گردنكشان شرك را بزنند . از سوى ديگر رعب و وحشت به دل مشركان انداخت . خداوند از اين مرحله كه پس از آغاز جنگ خواهد بود ، چنين خبر داده است : إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَ اضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ . « 1 » هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان وحى مىكرد كه من با شما هستم ، پس كسانى را كه ايمان آورده‌اند ، ثابت قدم بداريد ؛ به زودى در دل كافران وحشت خواهم افكند . پس ، فراز گردن‌ها را بزنيد ، و همهء سر انگشتانشان را قلم كنيد . روشن است كه نابودى ترسوهاى بزدل هر چند قوى و قدرتمند باشند ، بسى آسان‌تر است ، از شكست ضعيفان مقاوم كه برايشان مهم نيست ، مرگ بر آنان چيره خواهد شد يا آنان بر مرگ . به همين دليل روند نبرد در صحنهء پيكار بدر به نفع مسلمانان مقاوم ضعيف بود نه قدرتمندان بزدل قريش كه آنان را ياراى رويارويى با قهرمانان و ديدار مردان نبرد ، نبود . بدين ترتيب مسلمانان و مشركان ، هر دو گروه عليه مشركان مىجنگيدند . سخن على ( ع ) در پاسخ فردى كه از او پرسيد : چگونه بر هماوردان پيروز گشتى ؟ فرمود : كسى را نديدم جز كه مرا بر خود يارى داد ؛ « 2 » تفسير همين مطلب است . امداد فرشتگان هم بحث ديگرى است كه بايد مدّ نظر باشد . هنگامى كه برخى از مسلمانان به درجه عالى معرفت و يقين نرسيده‌اند و برخى احتمال شكست مىدهند و لااقل از مقابله با اين دشمن سراپا مسلّح احساس ضعف و

--> ( 1 ) . انفال ( 8 ) : 12 . ( 2 ) . نهج البلاغه ، حكمت 318 .